sábado, 18 de febrero de 2017

O ministro milagreiro.



Adicado a Manolo Ayán.
No xornal Mundo Obrero, editado polo Comité de Galicia do Partido Comunista de España, sempre lle prestaron moita atención aos temas relacionados coa situación do campo galego e ás actividades de organismos como as Hermandades Sindicales de Labradores y Ganaderos, fiscalía de taxas, e a todo o entramado de control franquista neste eido. Había unha sección, escrita en galego cunha ortografía peculiar, titulada “Pote Gallego” da que transcribimos un artigo, publicado no 1948, cheo de ironía sobre os problemas da agricultura galega e as corruptas Hermandades e que titulaba “O ministro milagreiro”:
Com’a tripa valdeira é mala conselleira, a xente cárgalle o san Benito de todal-as calamidades o Goberno de Franco.
Se os precios ruben, com’os foguetes; se as contribuciós medran com’a herva mala; se non hai sementes, nin abonos, nin lus, nin gasolina; se hastra pol-os cans hai que afloxar imposto, a xente marmulla... “a culpa ten-a o goberno”. S’un coitado que lampaba c’oa fame, dempois d’un ano mangoneando a Hermandade, fai unha casa de catro pisos, os chismós axiña lle votan as contas: tanto que raspillou d’os cupos, tanto d’as sementes, tanto d’o nitrato...
Moita xente inora que o Fuero falanxista, garantiza a libertade de roubar...pro roubar en grande. Marmurar d’o Caudillo, e d’os qu’o redor dil, esmiólanse por faguer unha España con mais cárceres qu’escolas; sospeitar d’os que se fan ricos d’a noite pra mañan, e mala fe. Se os gobernadores, alcaldes e xerarcas, quédanse c’unha miaxa entr-as uñas, fan-no sin malicia. Como diria Curros:
Sonche os que gustan d’as troitas
E como lle gustan, tentan
Pescar c’oas bragas enxoitas.
Pro o qu’hai que ver non son os defuntos, senon as virtudes, os milagres, que fai o goberno. Ollai unha mostra. Os nosos labregos andaban enrabiados pol-os cupos y-as tasas; queixabanse de qu’a terra non daba nin pra broa de medio ano.
Estaban murchos, com-a si os vira o meigallo; mais o Ministro d’Agricultura de Franco (de quen as malas lenguas din que ten cara d’esguello e mañas de raposa) acaba de alcontral-o remedio: ¡ vai poñer aparatos de Radio en todal-as Hirmandades! Así, cando o labrego non teña os satenta pesos pra contribución; nin abono pras terras, ou o forero amenace c’o embargo, dáse unha voltiña pol-a Hirmandade, e dempois d’ouvir un bolero de Machín, acabanselle as preocupacións. ¿Non é isto maior milagre qu’o d’o Cristo de Limpias? Abofellas qu’o que se queixa, e de bulra. Como dixo Franco, outros están pior qu’a nos. Por exemplo, os negros d’o Congo africano que non disfrutan d’unha feiticeira Xunta d’Abastos que lles racione a fame...¡nin teñen chirimbolo de Radio! Moito pior viviase c’oa República, pois aquelas potas de bacallau, y-as talladas de touciño, estragaban os estómagos.
Os que se queixan, dóulles un consello: con chorar non matadel-a fame. Eu, como bon gallego, calo...e fago. Teño dous fillos n’o monte y-outro que rabia por liscarse pra-lo. Eu, y-outros dous veciños, un d’estes días, cavilamos dar unha voltiña pol-a Hermandade. ¿A vos gustavos a Radio?...Pois a min tamén. So que esa noite temos un traballiño que faguer: vámoslle prender lume a esa cova de vermes que se chama “Hirmandade...de ladrós e lampantís”.

miércoles, 1 de febrero de 2017

Malleiras na illa de Arousa.

As actuacións da Guardia Cívica da Illa de Arousa non se limitaron ao asasinatos de Santiago Otero “Pajares” ou de Esteban Picón; hai documentada toda unha serie de actuacións represoras, que van dende as apropiacións irregulares de bens incautados ata malleiras que acaban, meses despois, en morte.
Algunhas das malleiras están relacionadas co que parecía ser unha obsesión do xefe “cívico” Benito Figueiras: a obrigatoriedade de asistencia á misa. O cura recoñece o trato afectuoso e correcto que tiña con el e o ofrecemento que lle fixera para  darlle escolta ao Viático, porén afirma “Que según rumores aconseja y hasta coacciona al vecindario para que concurra al santo Sacrificio de la misa.” Algunhas veces obrigaba aos mariñeiros a ir á misa sen deixarlles sequera cambiar a roupa de augas. O día da festividade da Ascensión, estaban uns mariñeiros xogando ao dominó na taberna, Benito entrou preguntando se aquelo era a misa e engadiu: “agora vai saír o Cristo” e comezou a darlle labazadas aos presentes botándoos fóra do establecemento. Non abondou co anterior e visitou a casa do portugués Domingo Barbosa e indicoulle á muller que tiñan que ir á misa de doce; como ela lle respondera que xa foran pola mañá cedo, tampouco se librou dos golpes de Figueiras. Pola tarde volveu para golpear ao home pero impediullo un garda civil que o acompañaba.
Maior gravidade revestiron outras malleiras realizadas polos “cívicos” no seu cuartel; na fatídica noite do 20 de setembro de 1936 levaron ao cuartel a Francisco Diz, Juan Chaves e Enrique Rial; o primeiro tivo que gardar cama e estivo incapacitado para o traballo máis de dous meses, Juan Chaves recibiu vergalladas, puntapés e golpes coa culata dos fusís durante dúas horas.
Quen levou a peor parte foi o mariñeiro de 29 anos Enrique Rial; os golpes deron lugar a varias hemoptises e as molestias foron aumentando co tempo e obrigárono a gardar cama pois afectáranlle gravemente os pulmóns “siendo su estado de tuberculosis aguda gravísima; estado que tiene relación íntima con los traumatismos” segundo fan constar os médicos Martínez e Legerén que o recoñecen meses máis tarde, médicos  nada sospeitosos de desafectos.  Morre á seis da tarde do 3 de xullo de 1937 e, segundo a autopsia, a causa inmediata da morte foi tuberculose pulmonar pero a causa fundamental foran os traumatismos.

lunes, 9 de enero de 2017

Santiago Otero Pouso, "Pajares"


Santiago Otero Pouso “Pajares” emigrou a Arxentina no ano 1921, alí traballou nos xacementos petrolíferos de Comodoro Rivadavia ata 1923; en 1931 adquire a nacionalidade arxentina e chega a ser axudante segundo da aduana de Río Gallegos. En 1932, aducindo enfermidade da súa dona, pide licencia e trasládase a España. No país suramericano naceran as súas fillas Juana e Dora.
Na Illa de Arousa participa na intensa actividade política do momento e, en outubro de 1934, foi detido e procesado co resultado de sobresemento. O motivo foi o sucedido na illa naquelas datas: estoupido de bombas e proclamación da república independente; en animada reunión celebrada nunha taberna e seguindo o exemplo da Cataluña nomearon o goberno da república isleña e a Santiago Otero adxudicáronlle o posto de presidente, o dono da taberna, Juan Otero Maestú, correspondente do semanario socialista pontevedrés La Hora, aparecería como ministro de Propaganda. Aquela lista de cargos, plasmada nun papel de estraza, foi intervida polas forzas policiais e traería tristes consecuencias no futuro.
Santiago Otero, na defensa dos seus dereitos laborais, tivo un enfrontamento cos armadores con quen traballaba, chegou a denuncialos e foron condenados a pagarlle 450 pesetas de indemnización; os armadores déronlle largas ao pago.
Tras o golpe do 20 de xullo comezou a represión na Illa da man de falanxistas e, principalmente, da Guardia Cívica na que tomaran acomodo algúns antigos militantes da esquerda. Santiago foi chamado ao cuartel dos “cívicos” e alí foi ameazado de morte e obrigado a entregarlle aos armadores o oficio coa sentencia do preito.
Na madrugada do 20 ao 21 de setembro, contra as once e media da noite, soaron uns golpes violentos na porta e ventás da casa de “Pajares”, a pregunta sobre quen chamaba foi contestada coa palabra “España” e a ameaza de derrubar a porta se non lle abrían. A dona de Santiago, Josefa Arís, medio espida, abriulles e entraron dous “cívicos” aparentemente borrachos. Sen facer caso das súplicas da muller arrebátanlle dos brazos unha filla de dous meses e tíranlla de mal xeito sobre unha cama. Sacaron a Santiago sen darlle tempo a vestirse totalmente e pecharon a porta por fóra. A familia escoita os berros de despedida do preso e un disparo. Diversas testemuñas contan que o levaran ao cuartel onde o interrogaran para que dixera quen fora con el a colocar unhas bombas na casa de Emilio Nieto, “Pajares” negouse a responder; ao mesmo tempo estabann detidos no cuartel Juan Chaves e Francisco Diz que sofren unha fortísima malleira. De madrugada sácano do cuartel, mátano e fondéano. Un mariñeiro que volvía á casa e lle prohiben o paso pola zona e agóchase nun canaval, así como outro veciño que contempla o paso da comitiva axexando pola ventá, puideron contemplar o sucedido.
Ao día seguinte, a sogra de Santiago tenta coñecer o paradeiro do xenro e a resposta que recibe é a de que o levaran a Pontevedra pero non aparece por ningunha parte.
O 11 de outubro (outras fontes apuntan que foi o 6) aparece un cadáver flotando na praia dos Testos e vai xente a velo, incluso os nenos da escola; o pequeno tamaño da pedra atada ao pescozo non impedira que flotase; avisado o xefe da Guardia Cívica Benito Figueiras, afasta a xente do lugar e, acompañado de dous “cívicos”, collen a barca dun pescador, átanlle á cintura do cadáver un poste de pedra máis grande ( outra versión, pouco crible, conta que lle abriran o ventre e enchérano con pedras) e fondean de novo o cadáver mar adentro.
Os feitos quedarían como un “paseo” máis dos moitos sucedidos naqueles días de non ser por dúas circunstancias: o encarceramento e inicio de actuacións contra membros da Guardia Cívica polos seus abusos e a condición de cidadán arxentino de “Pajares”.
Case un ano despois dos feitos, Josefa Arís, superado en parte o medo, presenta un escrito no consulado de Arxentina en Vilagarcía denunciando o “asesinato cruel y completamente injustificado” do seu home; este escrito vai avalado tamén coa sinatura de dúas testemuñas: Francisco Vázquez e Juan Santiago. Josefa evita mencionar nada relativo a motivacións políticas e apunta a unha vinganza polo preito cos armadores, remata o escrito sinalando que coa morte do seu home 
 he quedado abandonada a la caridad pública, con cinco hijos todos menores, el menor de 1 y el mayor de 15 años de edad, y es por esto y por la convicción que abrigo del espíritu justiciero que anima todos los actos de la España Nacionalista, que solicito su patrocinio para pedir se haga justicia a fin de que mis hijos sepan que su padre fué una víctima de las pasiones humanas y no de la justicia. [ escrito presentado no consulado de Arxentina, 30-6-37. AIMN]
Ábrense dilixencias informativas das que se encarga o alférez da Guardia Civil Mariano Crego que, aducindo causas variadas, deixa sen interrogar aos presuntos culpables e a diversas testemuñas, pero non se esquece de consignar que Santiago Otero adicábase á propaganda “en sentido marxista” e que nos sucesos de outubro figuraba nun goberno da Illa como ministro de Gobernación [sic] dando con isto proba “de sus ideales extremistas”. Tampouco deixa de manifestar a condición de antigos socialistas e militantes de esquerdas, antes do golpe militar, dos “cívicos” presuntamente implicados nos feitos. Conclúe que a morte de “Pajares” “se presume que sea un acto puramente por venganzas personales.”
Como xa relatamos no referido a Esteban Picón, os acusados foron absoltos.

lunes, 26 de diciembre de 2016

Perfecto Allo Sabor.


Adicado a Xosé Luiz Oubiña.
Eran as dez da mañá do 13 de abril de 1938 cando o xuíz de Vilagarcía recibe a nova de que, nas inmediacións do monte Lobeira, aparecera o cadáver dun home descoñecido; acompañado do secretario xudicial e unha parella de “cívicos” diríxese ao lugar para proceder ao levantamento do cadáver e trasladalo ao cemiterio de Cornazo para proceder á autopsia. O cadáver corresponde a un home de aproximadamente trinta anos, está descalzo pero as zapatillas están ao seu lado e viste un traxe de cor castaña a raias e camiseta branca, o cinto abróchase cunha fibela metálica; entre as súas roupas atopan a cantidade de tres pesetas. Os médicos Fernando Virgós e José Viqueira efectúan a autopsia na tardiña do mesmo día, certifican que morrera a consecuencia da fractura da bóveda do cranio e a perda de masa encefálica producida por unha bala con orificio de entrada no lado dereito da rexión temporal.
O 12 de abril, Salomón Pérez Cienfuegos, sarxento da Guardia Civil, recibe orde verbal dos seus superiores e, de madrugada, xunto cun cabo e catorce gardas, diríxese cara O Grove para practicar rexistros domiciliarios; teñen confidencias de que varios fuxidos baixan ás casas dos seus familiares para pasar a noite. Contra as nove da mañá, nunha destas casas, en Meloxo, atopan agochado a Perfecto Allo Sabor, mariñeiro, de 31 anos, afiliado a “La Fraternidad”, sindicato asociado á CNT. Non era descoñecido para a Guardia Civil que o consideraba un dos xefes das patrullas armadas que percorreran a vila en xullo do 36, organizador de folgas, dinamiteiro e, polo tanto, un elemento perigosísimo.
Na familia Allo xa tiñan a outro irmán, Juan, preso na forte de San Cristóbal e que sería fusilado tras a fuga de maio de 1938.
Levan preso a Perfecto e, coa intención de que lles sinalase os lugares nos que se escondían outros fuxidos, diríxense cara os montes Lobeira e Cabalo en Vilagarcía. As fontes oficiais din que sería a unha do mediodía cando aproveitou que se pasaba por unha zona de piñeirais e botou a correr tratando de fuxir; danlle as voces de alto e disparan sobre el co resultado de morte; é a repetida versión do “paseo” encuberto pola aplicación da lei de fugas. Pasarían moitas horas ata que, sobre as once da noite, un coche con persoas vestidas de paisano se acercaran a unha casa próxima e ordenaran que deran aviso ao pedáneo e coidaran o cadáver toda a noite ata que chegara o xuíz na mañá seguinte. Antes de marchar, os homes do coche ameázanos dicíndolles que se desaparecía o cadáver eles serían os responsables. O cadáver foi velado por Mauro Caíño e un fillo ata que, de madrugada, foron relevados polo pedáneo de Cornazo Agustín Fernández.
Montse Fajardo, no seu magnífico libro “Un cesto de mazás” (Dist. Consorcio Editorial. Vilagarcía, 2015) achéganos á vida e morte de Perfecto e a súa familia a través das testemuñas orais; aparecen no relato todas as circunstancias que os papeis non recollen: as torturas, as penalidades familiares... pero, no substancial, o relato coincide.
As autoridades militares fanse cargo do caso e abren dilixencias que teñen o previsible e consabido resultado: non existían responsabilidades “ya que la Fuerza Pública obró en el cumplimiento de su deber” polo que se considera procedente a terminación e arquivo de dilixencias.
Sobre a represión efectuada contra as xentes do mar en Galicia, é imprescindible a obra de Dionisio Pereira “ Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939)” (Ed. Xerais, Vigo, 2010).
Fotografía: Proxecto Nomes e Voces.

sábado, 3 de diciembre de 2016

Pasión e morte de Esteban Picón "O Chosco"


Esteban Picón Conde era zapateiro e tiña o alcume de “O Chosco”, natural de Santiago, vivía na Illa de Arousa. Persoa significada da esquerda, tras o golpe militar fuxiu a Coruña, pois as actuacións da Guardia Cívica naquela localidade non facían presaxiar nada bo. Entre os “cívicos” destacaban antigos militantes socialistas que buscaban tapar o seu pasado e ao seu xefe un numeroso grupo de máis de cincuenta veciños, entre eles significados dereitistas e fabricantes de conservas, considérano un perturbado e denuncian que “innumerables son los desmanes y atropellos que este grotesco dictador comete en personas y haciendas”.
Os “cívicos” deteñen a Encarnación, moza de Esteban, para premela e obrigala a dicir o seu paradeiro, pois decatáranse de que fora visitalo a Coruña aínda que ela mantiña que non chegara a velo. Unha noite leváronlle unha gabardina do mozo dicíndolle que xa o detiveran e, na planta baixa do cuartel, comezaron a dar golpes e gritos semellando que estaban a mallar nel. Ao día seguinte, o xefe “cívico” deixouna marchar ordenándolle que primeiro fose á misa; o de obrigar a ir á misa era unha das manías que tiña dito xefe.
Un grupo de seis “cívicos” e falanxistas contrataron un coche en Vilagarcía e dirixíronse a Coruña, no cuartel da Guardia Civil recolleron a Esteban e emprenderon o regreso; como choraba e queixábase de que as esposas lle apertaban, dicíanlle que perderan as chaves e cantábanlle o enterro obrigando ao detido a participar nos cánticos. Pararon en Santiago e, a petición do chofer, déronlle un bocadillo e unha gaseosa. Á unha da madrugada chegaron a Vilanova e embarcaron cara a Illa. Xa na Illa, levan a Esteban atado e ensanguentado polas casas de dúas persoas das que fora mozo; unha delas, Encarnación, conta que o 23 de setembro entraron no seu domicilio levando a Esteban coa roupa esnaquizada e a cara ensanguentada, algúns “cívicos” cantaban e o xefe preguntoulle á moza que quería que fixeran con el. Ela abrazouno e dixo que non lle fixeran nada. Picón, chorando, pediulles que non o maltrataran máis e que o puxeran en prisión toda a vida; o xefe contestoulle que o porían nunha prisión pero baixo terra. Paseárono esposado polo pobo nunha macabra procesión na que o obrigaban a cantar as coplas que, segundo parece, cantara Esteban nun dos carnavais e que aludían ao xefe dos “cívicos”; os gritos foron escoitados en toda a illa. Diante dun cruceiro mandárono rezar e atravesárono cunha baioneta, levárono á praia do Aguiúncho e, contra as catro da mañá, rematárono a tiros; a continuación afondárono no mar, a tres quilómetros da costa, atado a un poste de pedra.
Por estes feitos e outros de semellante gravidade foron procesados o xefe e varios compoñentes da Guardia Cívica; este procesamento tivo lugar o 28 de xuño de 1937, tras unha serie de denuncias feitas á autoridade militar.
O fiscal militar resume o sucedido nestes “escandalosos hechos”
después de llevarle esposado, hambriento y haciéndole objeto de malos tratos por el camino hasta el extremo de obligarle a cantar su propio entierro, lo condujeron con el rostro ensangrentado, exhibiéndolo así en la casa de dos muchachas que habían sido sus novias, mofándose de él y respondiendo a sus súplicas de piedad, obligándole de nuevo a cantar coplas alusivas a él, conduciéndolo por último a la playa llamada del Aguiuncho, en donde BENITO FIGUEIRAS [en maiúsculas no orixinal]le dió muerte, y entre todos, después de atarle una piedra al cuello, arrojaron su cadáver al mar.
No consello de guerra os acusados non negan o asasinato de Picón e o defensor xustifica o sucedido aducindo que, nos primeiros momentos tras o “Glorioso Alzamento” todas as enerxías estaban adicadas ao mantemento da orde, o que non permitía fixarse en formalismos legalistas que conduciran a unha perda de tempo e ao favorecemento dos intereses inimigos: “había que cortar el mal en donde se hallaba, sin contemplaciones, sin formalidades.”
A pesar de que recoñecen o asasinato de Esteban Picón, o tribunal que xulgou as actividades deste grupo, na súa sentencia estima “ocioso e innecesario” facer relación detallada dos feitos e considera que foron medidas tomadas ante a ameaza da “destrucción y barbarie de los defensores de la antipatria” aínda que non foron utilizadas con ponderación pero
hubieron de producirse necesariamente acciones reprochables desprovistas no obstante, en un sereno análisis, de indiscutible peligrosidad criminal y esencia antijurídica.
 polo que foron absoltos.
Nota: As citas textuais aparecen en documentación do proceso. AIMN.

domingo, 20 de noviembre de 2016

Epistolario (IV): Cartas a Gómez Corbacho.


Antonio Villaverde Hermida era un chofer veciño de Cerponzóns (Pontevedra) detido en agosto de 1936. Acusábano de conducir un camión con xente armada dende Bueu a Pontevedra; dito camión fora detido e obrigado a dar a volta por tropas do Polígono Janer de Marín. A policía considérao partícipe de actividades revolucionarias e cualifícao de comunista, aporta como proba da súa militancia a correspondencia que mantivera con Juan Manuel Gómez Corbacho. A Guardia Civil de Bueu informou que desempeñaba o posto de vogal de propaganda das Juventudes Socialistas e que era moi coñecido polas súas ideas extremistas. Juan Manuel Gómez Corbacho estaba fuxido naquelas datas e acabaría asasinado en Salcedo. Antonio Villaverde foi fusilado, tras un consello de guerra, o 28 de novembro de 1936 no quilómetro un da carreteira de Campañó (A Caeira).
Neste “Epistolario” damos a coñecer o contido das dúas cartas. Respectamos a redacción e ortografía orixinais.
Estimado camarada en mi poder tu carta del 16 del corriente veo que estas vien yo de momento vien.
Camarada tengo que decirte que el dia 14 del corriente hubo en Pontevedra un mitin de afirmación republicana en el que ablaron republicanos, socialistas, comunistas y galeguistas todos ablaron vien pero el delegado del P.C. estubo formidable cuando ablaba nuestro delegado o sea ablaba el P.C. el delegado del governador hubo de llamarle al orden alguna vez pero el publico puesto en pie y con el puño en el alto gritaba energicamente, entonces el delegado del governador quiso suspender el acto, pero no lo suspendió porque el publico protestó y Tafal le echó las manos entoces seguio ablando nuestro camarada pero tubo que limitar su discurso.
Despues del acto se celebró una impresionante manifestacion que desde el teatro fueron acia el govierno civil, en donde prorrumpieron con vivas a Rusia y a Asturias; así que ya ves la emocion que abia ese dia en Pontevedra y asi fue en todo.
Respecto a lo que me dices del P.C. si tiene mucho progreso pues mira desde Octubre se arreforzado bastante mas; aunque digan lo contrario nuestro P.C. se ba reforzando bastante, no te puedo ser más amplio en esto. [...] Un saludo a tu manera para todos los camaradas que te acompañan en esa infernal prisión. Salud.
Camarada me diras si te entregan las conservas que te mande o que acen con ellas [...]
A referencia ao acto de afirmación republicana permite datar a carta no mes de abril de 1935; tivo lugar o día 14 dese mes, no teatro Coliseum e patrocinado polas organizacións obreiras e agrarias e os partidos de esquerda. As dúas peticións máis destacadas foron a amnistía xeral e o restablecemento das garantías constitucionais. Do texto da carta tamén se desprende claramente a certeza da militancia comunista de Antonio e Corbacho.
A continuación ofrecemos outra carta de data posterior:
Estimado camarada: Salud. Recibi tu ultima carta y veo que aun te sientes mal pues lo siento de corazon, yo lo que te pido es que procures estar tranquilo pues a hora es el mopmento que ay que tener mas fuerza. [...] Y siento no poder desde aquí constituirme en un Doctor y mandarte un medicamento para que tu no sufrieras nada; por lo menos mientras estuvieses a hi.
Me perdonarás por no averte escrito antes pues como se aproxima el dia de las elecciones me fue imposible acerlo antes; por eso no lo heché en holbido.
Camarada estamos trabajando mucho para la propaganda electoral, y además tenemos el triunfo seguro, nadie podrá detener el Blóque Punpular anti fazcista ho mejor dicho el Bloque Obrero. [...]
Hoy estuve con tu compañera y con las niñas y estan bastante vien eso constituye una gran alegría para mi y para todos nosotros. Me dices en tu carta las molestias que nos causa atender con todo respecto a tu compañera y alas niñas, pues e de decirte por mi parte que no hay molestias posibles en cuanto atender a un acto humanitario y a de más es un dever de todo buen compañero en defender y ayudar con todas sus fuerzas a una familia de un hombre que caído en las manos de ...autoritario de un poder que no es digno de ...por defender un hideal. Por buscar una Sociedad mas sana. [...]
Interesante a referencia á compañeira de Corbacho, Elvira Lodeiro (fusilada en decembro do 36) e ás dúas fillas, atendidas pola solidariedade de Antonio e resto de camaradas; felizmente e dentro do traballo do proxecto A Memoria das Mulleres, a compañeira Montse Fajardo púxolle imaxe e biografía á nai e ás fillas.

domingo, 6 de noviembre de 2016

Mulleres no estraperlo.


Eran tempos de fame e racionamento; na década dos corenta, o estraperlo a pequena escala foi o medio de subsistencia de moitas familias e, nesta actividade, foron as mulleres as máis activas. Había un circuíto de mercancías intervidas entre a zona de costa e o interior da provincia pontevedresa no que traían fariña, queixo e outros produtos do campo e levaban café, azucre, arroz etc, sempre burlando o control da Guardia Civil e dos axentes da fiscalía de taxas. Era habitual a utilización dos ómnibus que facían transporte de mercancías e persoas a feiras e festas dos pobos do interior; neles compartían viaxe feirantes e contrabandistas con carteiristas e moinantes. Un caso moi interesante e que serve de exemplo desta actividade e das circunstancias das mulleres que a ela se adicaban é o que relatamos a continuación.
Con motivo da feira na Estrada, ás oito da mañá do sete de xuño de 1948, a Guardia Civil montou un control no quilómetro 115 da carreteira a Santiago; tiñan confidencias de que varios contrabandistas levarían mercancías intervidas nos autobuses con destino a aquela. Deteñen dous ómnibus, un que tiña por propietario ao veciño de Xeve José Sanmartín no que atoparon: 18 kg de café, 54 de azucre, 35 de garavanzos, 6 de arroz, 2,4 de chocolate e 2 de sopa. No autobús de Manuel Palmeiro, de Vilaboa, 15 kg de café, 55 de azucre, 25 de garavanzos, 6 de sopa e 4 de xabón. Ningún dos pasaxeiros se presentou como propietario agás Isaura Pazos, que recoñeceu ser a dona dunha cesta con 6 kg de arroz, 4 de azucre, 1 de garavanzos e unha libra de chocolate.
Cando os gardas incautan a mercancía, Isaura, Rosalía Goris e as irmás Carme e Matilde Casalderrey baixaron do ómnibus 
insultando a la fuerza y tratando de agredirla, para lo que arrojaban sobre la misma los bultos de mercancía que había sido intervenida y piedras, excitaban al resto de los viajeros que se unieran a ellas en su propósito de agredirles e impedir el que se llevase a cabo la intervención de la mercancía.
 Parece ser que chamaran atracadores e ladróns aos gardas. Segundo a forza pública, os donos e o resto dos viaxeiros comportáronse ben e en todo momento estiveron de parte dos gardas.
O suceso podería ser un máis dos centos de incautacións de mercancías dos que dan conta os listados de sancións da época, pero a identidade das mulleres que se resisten á actuación policial préstalle singular relevancia ao caso. Rosalía Goris Cousido, 38 anos, casada, natural de Baión e residente en Pontevedra, era unha habitual do contrabando; en data tan tardía como no ano 1965 sería multada polo tribunal de Contrabando de Pontevedra por un importe de 1134 pesetas e o comiso dos xéneros intervidos. (BOE 5-4-1965). Recoñece que tirou os garavanzos á carreteira. Isaura Pazos Campos, 31 anos, viúva, natural de A Estrada e residente en Pontevedra, aduce que a mercancía era para súa nai, que residía naquela vila, e nega as agresións e insultos, pois só se limitara a forcexar co garda que lle quería retirar a cesta. Apunta o xesto solidario de moitas traballadoras do campo que dicían aos gardas que lles deixaran a mercancía ás mulleres. As irmás Casalderrey Dios, Carmen, 39 anos, viúva, e Matilde, 49 anos, casada, as dúas residentes en Lérez, declaran que non levaban mercancías xa que ían compralas á feira e que, vendo que Rosalía se desmaiaba, dixéranlles aos gardas “que había que tener más corazón, que todos eran de carne humana y que no había derecho.”
As catro son procesadas por un delito de insulto a forza armada; o consello de guerra celebrouse o 7 de decembro de 1948 e foron condenadas a seis meses e un día de prisión. Pero a esta condena había que sumarlle a sanción da delegación de Facenda. Carmen e Matilde, nun escrito no que solicitan a liberdade provisional para atender os coidados da casa e as necesidades familiares, fan constar que a cada unha lles impuxeran a multa de 1260 pesetas que estaban pagando en pequenos prazos por carecer de medios económicos. Preocupadas polos fillos menores de idade, escriben:
 Si ambas fuésemos encarceladas, estas tres criaturas, en edad tan crítica y de salud tan delicada, quedarían en el más completo abandono y miseria.
 De nada lles valería a súa carta, o 17 de xaneiro de 1949 reingresan no cárcere, na que estarían ata o 18 de xuño, data na que son postas en liberdade.
Carme Casalderrey Dios era a viúva de Albino Sánchez Leiro “ O Perrita fusilado o 17 de abril de 1937. Isaura Pazos fóra a muller do membro da resistencia antifascista Higinio Carracedo Ruzo, morto o 28 de novembro de 1938 nunha acción na que foi abatido por gardas civís e falanxistas; na autopsia do guerrilleiro consta como causa da morte a de “inhibición cerebral”; Isaura fora condenada por un delito de auxilio á rebelión, acusada de esconder e axudar a Higinio. En consello de guerra celebrado o 9 de marzo de 1939 impuxéronlle a condena de 12 anos e un día de reclusión temporal que foi conmutada a dous anos. Queda para outra entrada escribir máis polo miúdo da vida das persoas protagonistas.