sábado, 14 de octubre de 2017

"El Murciélago" en Carbia.

¡¡¡CARBIENSES, ALERTA, QUE EL CAMINO REVOLUCIONARIO RAMIFICA SU ACCIÓN DESTRUCTORA Y DESMORALIZADORA ENTRE VOSOTROS!!!
        Así comeza unha folla propagandística que se difunde, que saibamos certo, nas terras do norte da provincia nos primeiros días de 1935. Estamos nos meses posteriores aos “sucesos de outubro” e a dereita tenta manipular ao seu favor os feitos e manter a tensión dos seus fieis, coa ameaza dunha revolución comunista. Explícase na folla nomeada “El Murciélago” que facía tres anos “una piña de amantes de nuestra Patria” tomara a decisión de infiltrarse nas tertulias e reunións dos que formaron parte do goberno de Azaña, para dar a coñecer “sus diabólicos amaños, patrañas nefandas e INCHUFISMOS (sic) sin cuento”. Desprazado Azaña do poder, tras as eleccións de 1933, parecía vir un período de descanso para os do “Murciélago”, pero a revolución de Asturias, segundo eles froito da liberdade defendida por aqueles gobernantes, fixo que volvesen á actividade para “no dejar retoñar los planes MARXISTAS Y COMUNISTAS”; encamiñáronse cara Asturias e alí recolleron importantes datos que deron a coñecer sobre “los salvajes atropellos realizados”. Como consideraban que a revolución non se terminara, senón que estaba en estado latente, os membros do “Murciélago” repartíronse por toda España e chegaron a Galicia, xa que sabían que pasaran plans revolucionarios a estas terras.
        Moito pescudaron na súa tarefa de infiltración na comarca do Deza e estes foron os resultados: O principal foco comunista da comarca de Lalín estaba nunha aldea á que se trasladou “El Murciélago” disfrazado de obreiro sen traballo; así puido saber que, en vésperas de estalar a revolución asturiana, celebrárase no centro comunista de Bermés unha reunión dos máis de cincuenta afiliados cos que contaba.
 “Son estos individuos todos de pésimos antecedentes, carteristas personificados, dos taberneros alcaguhetes (sic), uno de Camba y el otro de Dujame, en Carbia, otros hay licenciados de presidio, protestantes ambulantes y así por el estilo.”
 Contáranlle ao infiltrado que quedaran burlados por non recibir os caixóns de armas e explosivos que esperaban, pero máis xeados resultaran co fracaso de tan “funesta intentona”; as resolucións que tomaran foran moi diversas: asaltar o banco local, “que al disponer de dinero ya tendremos camaradas que nos sigan”, incendiar palleiros, etc. Tamén decidiran ramificarse máis na localidade e así o “Murciélago” cita as localidades de Taboada, Camba, Carbia, Brocos e outras.
¡¡¡Ojo!!!, mucho ojo, carbienses, que para conocer la riqueza, puntos donde habitais y otros detalles para el ASALTO, llegada la hora, se fingen protestantes ambulantes y llegarán a vuestras puertas, simulándose mansos corderos, cuando son lobos feroces (recordad lo de Asturias) asociándose para la obtención de la presa que buscan de elementos que vereis son la escoria de vuestras aldeas, de las que se valen para adquirir cuantos datos precisa la FEDERACIÓN CENTRAL COMUNISTA.”
Engade que a maior parte dos propietarios de Lalín xa constan na lista “NEGRA-SOVIÉTICA” da que dispón o COMITÉ CENTRAL REVOLUCIONARIO-GALAICO.
        Tamén sabe o “Murciélago” que Casares Quiroga virá á Coruña para alentar e transmitir aos seus desorientados e tristes afiliados, os acordos tomados en Francia por “Prieto, La Lelken (sic) y demás hermanos de Rusia, que sufragan los gastos de estos parásitos que nos rodean.”
        Finaliza a folla facendo un chamamento á unión para facer fronte a estes plans e pedindo que se difunda a publicación. Este exemplar da folla El Murciélago está datado na “soledad de la noche (vivienda del “MURCIÉLAGO”) o 20 de xaneiro de 1935.

martes, 26 de septiembre de 2017

Un libro sobre "Amadita"

Fai uns meses saíu á rúa un libro que, a primeira vista, pode parecer alonxado do espazo xeográfico que trata este blogue, aínda que non  polo tema que aborda; trátase de “Amada García e os seus arredores” (Edicións Embora) froito do traballo dun historiador querido e admirado como é Bernardo Maiz. Pero este aparente alonxamento non é tal porque, ao meu entender, a liña mestra do libro é a análise dunha narración mítica, recreada no sentimental, para resituala no campo da historia, do coñecemento científico, e, en Pontevedra, como en todos os lugares nos que a represión estivo agochada no silencio, construíuse tamén unha narración mítica sobre o sucedido, sobre os verdugos e tamén sobre as vítimas, que é necesario superar. Ademais, Pontevedra tamén foi lugar de execución de dúas mulleres no 36: Elvira Lodeiro e Consuelo Acuña.
O interese de “Amada García e os seus arredores” é moito máis que este indispensable exercicio de distinción entre a literatura (a muller que matan por bordar unha bandeira e por resistirse ás pretensións amorosas dun falanxista) e a complexidade do relato histórico do sucedido, da historia real de Amadita, unha militante comunista e sindical que loita pola defensa dos dereitos cívicos, que participa a favor da legalidade republicana cando o golpe, que, en fin, adopta un rol público alonxado do que acostumaban xogar as mulleres da época; porque este libro tamén ten unha compoñente didáctica, dende a introdución, na que o autor reflexiona sobre “historiografía, literatura, memoria (s), algunhas utilidades e porqués”, ata o exhaustivo apéndice no que reproduce a documentación da causa militar, fotografías, publicacións societarias e outros escritos.
E, entre ambos, a exemplificación práctica, o contexto histórico, social, político... no que se producen os feitos vai marcando a vida de Amada: a 2ª República e as súas etapas, o papel das mulleres naquel período e o retroceso en dereitos logo do golpe militar, a conspiración e o golpe nas terras do Ferrol, a dinámica represora, etc.
Esta contextualización no tempo e no espazo, permítenos abordar, dende a historia, a figura de Amada García, fusilada no castelo de san Felipe en xaneiro de 1938, cando tiña 28 anos e semanas despois de nacer Gabrieliño, o seu segundo fillo.
Libro de obrigada lectura e que recomendamos dende esta páxina.

domingo, 10 de septiembre de 2017

Valentín Ferrero, un mestre zamorano en Besomaño.

Adicado ao Foro por la Memoria de Zamora.

Noutras entradas deste blog xa tratamos a repercusión que os “sucesos revolucionarios” de outubro de 1934 tiveron na nosa terra; nesta ocasión achegámonos á figura de Valentín Ferrero Miranda, un mestre comunista, de 23 anos, casado, natural de El Perdigón (Zamora), que impartía clase na parroquia de Besomaño (Ribadumia).
Por unha carta que dirixe ao oficial de correos de Zamora, Luis Iglesias, sabemos que, a pesar de atoparse nunha zona rural, caciquil, lonxe dos núcleos obreiros nos que, sen dúbida, atoparía apoios das organizacións sindicais e de esquerdas, Valentín non deixa de actuar políticamente: la religión recibe ya mis primeros golpes, ya me tienen odio los derechistas, los caciques, los curas. Los aldeanos también me miran con recelo.
Describe claramente a situación social do contorno no que vive:    

    El P. ha enfocado bien la cuestión de la lucha en ellas [as aldeas
    rurais galegas]. El campesino vive mal: agobiado por los
    impuestos, por los foros, por las rentas que tiene que pagar al
    terrateniente. Además, la religión es la gran cadena que los ata a
    la sumisión, a la esclavitud. La Iglesia domina por sus latines y
    por sus bienes económicos. Aquí hay tierras de las iglesias, que
    cultivan los aldeanos teniendo que entregar al cura la mitad de
    las cosechas.
    Por otra parte, la usura y el caciquismo hacen el cuadro de vida
    de estos campesinos todavía más lúgubre.


Valentín xa empeza a ser coñecido fóra da comarca e convídano a escribir nun semanario socialista de Pontevedra [ La Hora] pero considera que está “desentrenado” e adía esta colaboración. Tenta manter contacto coa Federación de Trabajadores de la Enseñanza pero, como esta asociación tiña a sede en Vigo, non lle foi posible facelo. A Valentín non lle gusta a Casa del Maestro pontevedresa, considerada polo mestre como reaccionaria, “guarida de catedráticos y señoritos” que por medio de bailes, festas e banquetes, procura desviar os mestres das Casas do Pobo. Confírmanos a convicción que sempre tivemos do receo que cara esta institución tiveron os mestres máis comprometidos socialmente.
Valentín procura superar o illamento e o desánimo e mantén correspondencia con correlixionarios como Vicente Rueda, que está no servicio militar en Estella, fortemente vixiado polos seus antecedentes políticos; con Matías Bueno de Diego, empregado da Oficina Local de Colocación Obrera de Zamora, a quen considera “hermano mayor”, (Matías e Valentín utilizan o francés nas súas cartas), entre outros.
Interesante a análise que fai, nunha carta dirixida ao “estimado camarada Antonio”, [Antonio Fernández Borrego, mestre en Tuda, Zamora] da igrexa castelá e da galega:

En Castilla, la iglesia crea al pueblo, lo acoge, lo reconcentra, lo hace vivir en torno a ella, arrogándose una paternidad ficticia: esto se llama demagogia. En Galicia, la iglesia vive sola, consciente de su poder, apartando de ella a todos los piojosos, a todos los miserables; no encubre su tiranía ni su dominio.
Continúa a carta cunhas curiosas consideracións, moi alonxadas do carácter dos seus escritos, sobre os “harenes de los curas gallegos” nas que fala das “gallegas robustas y fuertes, con grupas de yeguas normandas” e acada graos moi subidos de delirios eróticos, por utilizar un cualificativo moi prudente:

¡ Que riegos tan fecundos podían hacerse en estos ovarios fuertes y olorosos! Que el falo mítico, símbolo de los símbolos, profanase morbideces, abriese piernas y depositara el rico licor seminal, en las vulvas estrechas, con vapores deletéreos, que hacen perder la cabeza a los pastores que regentan las rectorales. Y estas lechoncillas triscadoras, criadas en regalo, para adornar los lechos fríos de los clérigos, como gustarían con delicia, verdaderos miembros hombrunos, no extraviados en ninguna senda de la patología!
Deixemos atrás este inusitado e inefable parágrafo e volvamos ao rego do quefacer de Valentín. Os tempos non eran bos para un mestre de esquerdas e menos para quen xa tivera enfrontamentos públicos na localidade por motivos políticos; as forzas conservadoras tiñan no seu obxectivo o maxisterio e sospeitaban dos membros dese colectivo, aos que consideraban, en gran parte, axentes da revolución. As forzas vivas de Ribadumia preparan a ofensiva contra Ferrero: a raíz dos sucesos de outubro do 34, Valentín foi detido e ingresado no cárcere de Pontevedra; no rexistro da súa casa atópanlle correspondencia, “tres libretos (sic) de ideas marxistas”, exemplares dos xornais zamoranos La Tarde e La Voz del Trabajo (órgano da Federación Provincial de Sociedades Obreras de Zamora), un número extraordinario de Mundo Obrero e a revista Rusia Hoy.
Como era imposible probar a súa participación en actos revolucionarios ou contra as forzas da orde, as acusacións céntranse no labor disolvente realizado na escola; aparte das testemuñas dalgúns pais, non dubidan en utilizar declaracións de nenos de trece e de once anos de idade. As actuacións atribuídas ao mestre concordan coas que coñeceremos un par de anos máis tarde, na represión tras o golpe do 36: posicionarse a favor da queima de igrexas e de facer desaparecer os curas por innecesarios, de explicar o mecanismo das folgas:

Vosotros trabajais para mi y os doy un duro a cada uno, os parece poco, y entonces os subo el salario a treinta reales y también os resulta insuficiente y abandonais el trabajo y esta es la manera de que produzcais una huelga.
Tamén o acusan, feito que recoñece Valentín, de que no gardapolvo ten bordada unha estrela de cinco puntas.
Os testemuños, todos sospeitosamente semellantes, tamén contan que o mestre lles explicaba na escola que, antigamente, as xentes eran “parvas” e coidaban que era a lúa quen facía os fillos ás mulleres e que, cando casaba unha muller, tiña que deitarse cun frade, entre outras acusacións na mesma liña.
O auditor militar considera que non está probado que realizara feitos dignos de mención de carácter revolucionario, pero había testemuños abundantes de que, no desempeño do seu cargo, expoñía aos alumnos feitos e temas contrarios á moral. Acorda dar por terminado o procedemento sen declaración de responsabilidades e pasar a coñecemento do ministro de Instrución Pública os feitos para que tomase as medidas oportunas.
Grazas á magnífica páxina en Facebook do Foro por la Memoria de Zamora e pola información que xenerosamente me facilitaron, sabemos que a familia de Valentín Ferrero foi moi castigada tras o golpe do 36: o pai, Valentín Ferrero García foi asasinado o 3- 8 36, o avó materno Fabián Miranda e un irmán de Valentín chamado José en setembro e xullo do 36, o propio Valentín fusilado o 19 de xullo de 1939 en Argamasilla de Calatrava (Ciudad Real) e outro irmán, Ursicino, condenado a morte pero conmutada a pena.
A maioría das persoas que aparecen relacionándose con Valentín pagaron coa súa vida o seu compromiso político e militancia no partido comunista; foi o caso de Vicente Rueda, Matías Bueno, Andrés Espinosa e Antonio Fernández.

lunes, 14 de agosto de 2017

Epistolario (V): Carta dende O Grove.


A carta tiña como orixe O Grove e estaba datada no 13 de decembro de 1940; o seu destino era a prisión militar de Cartagena, dirixida a un mozo que alí estaba preso, José Otero. 
Mi queridísimo y cariñoso Seciño [...] Vidiña me dices que te cambiaron de Juez, que piensas que pronto te juzgarán pues si Dios lo quisiera que te juzgaran pronto así sabíamos lo que teníamos que esperar ya.
 Quen a escribe, Lola Mascato, comunícalle os diversos envíos de paquetes, os recordos da familia, sobre todo da filla “nuestra querida hijita que tanto te quiere” e o acostumado nas cartas entre unha parella.
A censura da correspondencia na prisión fíxase sobre varios parágrafos que lle parecen sospeitosos e comunica á autoridade militar o caso. O auditor considera que debe abrirse unha investigación e o instrutor chama a declarar a Lola. O primeiro parágrafo en cuestión é: “ten paciencia que algún día vendrá la nuestra”; o instrutor inquire : “si no es más cierto que su significado no es mas que el de pretender darle esperanzas a su novio por lo que respecta a la revancha de sus ideales, origen de su condena” cousa que Lola nega.
Outro parágrafo sospeitoso é: 
Cariñito mío, también quiero decirte que si quieres que te mande para ese Sr. o bien sea para D. Luis, si quieres que te mande un poco de jabón de La Toja o algo
 O instrutor quere saber a identidade do tal sr Luis pero Lola afirma ignorala e que, polo tanto, nunca pretendeu mandarlle nada, aínda que nalgunha ocasión lle enviara ao seu mozo xabón da Toxa pois era moi estimado alí. Pero o instrutor insiste sobre si o tal D. Luis era “alguna persona que le había prometido a su novio favorecerle en el sumario y que quería pagarle el favor”, volve a negalo Lola aducindo que o seu mozo non tiña quen o protexera e boa proba era a condena que lle saíra.
O terceiro parágrafo analizado era:
 Vidiña también te quiero decir de que por aquí a los Jueces le daban regalos y dinero para que miraran por ellos y por esto salieron muchos y tu miras si ese sr. hace algo por dinero o por alguna cosa más. Si te hace falta dinero para esas cosas me lo mandas a pedir lo que te haga falta. Mira bien y no temas al dinero.
 En canto a esta afirmación sobre xuíces que recibiran favores, Lola afirma que era algo que oíra dicir pero ignoraba quen eran e que, dado o tempo transcurrido, non podía saber fixo se os obsequios eran para “Jueces, otras Jerarquías, o bien para personas que intervinieran como recomendación”.
Procesan a Lola por un delito de rebelión militar aínda que a manteñen en situación de liberdade. O caso fállase directamente pola autoridade militar, a proposta do auditor, e declárase o sobresemento provisional.
José Otero Otero, de 26 anos, afiliado á sociedade “La Fraternidad”, federada á UGT, era mozo de Dolores Mascato Domínguez con quen tiña unha filla.

miércoles, 19 de julio de 2017

San Simón. Nota reservada (1)


Tras a detención e procesamento do inspector de prisións Fernando Lago Búa, máxima autoridade neste centro penitenciario, e do médico Bustelo, as autoridades franquistas semellan decatarse, da noite para a mañá, das múltiples irregularidades que alí se cometían e utilízanas no proceso militar que se lles instrúe. As pescudas policiais proporcionan diferente información baixo o formato de “notas reservadas”, validadas co cuño da comisaría de Vigo.
Unha destas notas fai referencia a aspectos relacionados coa alimentación dos reclusos e transcríboa a continuación.
Nota reservada. Funcionamiento de la colonia penitenciaria de San Simón.
Durante la actuación de los señores Lago Búa y Bustelo, el funcionamiento del Economato ha venido efectuándose de una manera muy deficiente principalmente en lo que se refiere al rancho. Este, en la mayoría de las noches, se componía de berberechos con fideos y agua. En los demás días, así como en las comidas del mediodía era de carne con garbanzos, siendo aquélla de ínfima calidad, pues se trata de vísceras y otros desperdicios de las reses. Hasta el día 7 u 8 del mes actual el peso de la carne consumida, diariamente, oscilaba entre 30 y 35 Kilogramos; a partir de esa fecha, el rancho mejoró notablemente y sobre todo al hacerse cargo el jefe actual ya que la carne era de buena calidad y su peso aumentó hasta la cantidad de 60 a 85 Kilogramos. De todos los víberes (sic) empleados en la cocina, como berberechos, estos de un valor insignificante, legumbres, carnes, etc, se pagaban sin factura original y esto daba lugar a que en los asientos de los libros figurasen cantidades, que en realidad, no han existido. Por el propietario de la carnecería (sic) de Redondela abastecedora del Economato ha sido adquirida la noticia de que el señor Búa escudándose en el cargo que ostentaba, obligaba a vender la carne a una peseta el Kilo cuando su valor era de una peseta con cincuenta céntimos. El señor Búa además, se quedaba con el tabaco y comidas que los familiares de los presos enviaban para éstos, con el fin de obligarles a que consumiesen en el Economato. En éste, se vendía el tabaco con un recargo de cinco céntimos, a excepción de los paquetes de una peseta y diez céntimos, que se vendían a una veinte. El vino que se vende y que es de pésima calidad, es al precio de una peseta el litro. También se vendían botellas de coñac OSBORNE al precio de ocho pesetas con cincuenta céntimos la botella y el vino tostado MARUXA a seis pesetas la botella y Vermout pero este sin poder precisarse el precio.
Documentación: Informe comisaría de Vigo. AIMN.

viernes, 16 de junio de 2017

Un cura represaliado: Casimiro Cubela.




   A Paco Ramil e Xulio Leal, que nos achegaron á historia de Francisco Ron, crego tamén represaliado nas terras de Lourenzá.

Aquel ano de 1948, o venres santo cadrou no 25 de marzo; ese día atopábase na reitoral de Rivela (A Estrada) o cura, Casimiro Cubela García, o seu irmán Victorino, a súa irmá Emérita, un sobriño e os veciños de Codeseda e Tabeirós Francisco Bergueiro e José Durán. Contra a tardiña chamaron á porta, o cura foi abrir e entraron tres individuos que foron acompañados polo cura e os seus familiares ata a cociña; Francisco e José subiron ao comedor polo que non puideron saber o sucedido no interior. Os visitantes, aparentemente armados e un deles levando o emblema da República, estiveron na casa  sobre media hora, comeron filloas, pan, queixo, viño e bacallau cocido, todo proporcionado polo cura. Presentáranse como guerrilleiros e preguntaron se había cuartel da Guardia Civil en Codeseda, tamén preguntaron polo cura daquela parroquia encomendándolle a don Casimiro que lle dixera que non lles tivera tanto medo; por último, pedíronlle que lle comentase a un cuñado, garda civil en Forcarei, que non os perseguira tanto pois eles non facían dano a ninguén.
Don Casimiro, en declaración prestada diante dos gardas civís Olegario Cuesta e Alfonso González Leiro, manifestou que os trataran correctamente e non lle pediran cartos. Cando marcharon os guerrilleiros da reitoral, o cura pediulles a Francisco e José ( “camisa vella” da Falange e adicto ao Réxime) que non dixeran nada do sucedido.
Non sería a única vez que os guerrilleiros visitasen a reitoral de Rivela: o 7 de abril, pola mañá cedo, volveu a presentarse un grupo de cinco homes; tomaron un pouco de leite e descansaron nunha corte, á tardiña cearon patacas con carne e caldo, pan e viño e marcharon cara a ponte que cruza o Umia.
Pouco a pouco estendeuse o rumor de que na casa do cura estiveran bastante tempo e cearan cinco “bandoleiros” capitaneados por “Foucellas”. A Guardia Civil da Estrada instrúe atestado o 16 de xuño de 1948 e comeza o interrogatorio das testemuñas. Envíaselle o atestado instruído ao capitán xeral que, o 10 de agosto, ordénalle ao gobernador militar de Pontevedra que comunique ao comandante xuíz militar a apertura de causa contra o párroco de Rivela e acompañantes por “protección y auxilio a bandoleros”, tamén informa da notificación ao vicario para que sinalase a casa relixiosa na que o cura sufriría prisión preventiva.
Manuel Montero Galvache, xefe do Sector Interprovincial de persecución e represión de “bandoleros” de Lalín, instrutor do atestado, considera demostrado que o cura de Rivela
ocultó, albergó, facilitó medios de existencia con comidas y otros artículos a los bandoleros pertenecientes a la partida del “FOUCELLAS” facilitándole todos los medios de existencia como berdadero (sic) bandolero del llano. 
Casimiro Cubela queda detido na propia freguesía a disposición do gobernador militar. Victorino Cubela, Francisco Bergueiro e José Durán Maceira tamén son encausados e ingresan no cárcere de Pontevedra.
As xustificacións dadas polo cura para non denunciar o sucedido foron: ter dúbidas sobre se eran verdadeiros guerrilleiros ou delincuentes comúns, o medo a posibles represalias, ignorar a responsabilidade contraída por non denunciar e o decaemento de ánimo que tiña.
Casimiro Cubela, natural de san Xurxo de Sacos, 43 anos, ingresa como detido no convento de Poio o 4 de setembro. O día 10 de ese mes escribe unha instancia na que solicita a liberdade provisional 
en atención a los muchos años que llevo de Párroco sin ser sometido a causa alguna, por tener a mi único cargo tres parroquias que sufren las consecuencias de mi ausencia, por mi estado de ánimo abatido que ha sufrido mucho esta temporada, y otras causas de carácter espiritual y material que a Vª Eª no se le ocultan.
O auditor xurídico, Hernán de Martín – Barbadillo, informa contrariamente a conceder o solicitado e propón ditar auto de procesamento contra o cura e sobresemento para os demais procesados. A proposta é aceptada polo capitán xeral. O defensor coincide co fiscal e acepta o solicitado por aquel. A causa fallouse directamente pola autoridade militar facendo uso do artigo 737 do código de xustiza militar: por “prestar auxilio a los componentes de partidas armadas dedicadas al bandidaje” condénase a Casimiro Cubela a seis meses e un día de desterro a unha distancia non inferior a 25 quilómetros da súa residencia habitual na que tiveron lugar os feitos.
 Casimiro Cubela sae do convento de Poio o 24 de outubro e pasa a residir en san Xurxo de Sacos quedando extinguida a pena o 19 de xaneiro de 1949, xa que lle fora aboado o tempo pasado en prisión preventiva.
Ata aquí esta breve achega sobre un aspecto non publicitado da vida deste crego humanista e tolerante, á espera de que algún dos excelentes historiadores cotobadeses ou estradenses escriba a súa biografía.
Foto: Claustro do convento de Poio.
Documentación: AIMN.

domingo, 21 de mayo de 2017

Contra o esquecemento.

Sempre é motivo de ledicia a publicación dun libro, pero neste caso aínda o é máis: pola temática, o sucedido tras o golpe do 36; por quen o edita, o IEM (Instituto de Estudos Miñoráns) que é referencia indiscutible no asociacionismo cultural galego e polo autor, Luís Bará, persoa implicada dende sempre no labor de recuperación e difusión da memoria e o patrimonio.
    “Non des a esquecemento. Relatos do xenocidio fascista en Galiza, da resistencia e da solidariedade.” refrenda publicamente o que os que coñecemos o autor xa sabiamos: a autenticidade do seu compromiso coa memoria, compromiso que non é só a aposta conxuntural  dun político senón  que ven de lonxe, só hai que lembrar o seu labor no goberno autonómico coas actividades do  Ano da Memoria, e todo o conxunto de iniciativas que poñen a Pontevedra como referente destacado nos procesos de recuperación da memoria,  do recoñecemento social ás vítimas e os seus familiares; políticas de memoria que van máis alá de feitos puntuais e responden a unha planificación estable e de longo percorrido.
    O libro está estruturado en cinco grandes apartados: 1- Memoria de Vilaboa. 2- O ronsel das silenciadas. 3- Memorial de san Simón. 4- Das casas refuxio. 5- Era a historia da noite. O título da cada un amósanos  os eixes sobre os que xiran os relatos. Pero común a todos eles hai unha serie de notas a destacar:
A importancia dada á memoria oral, unha memoria que non busca a reprodución exacta e aséptica do sucedido, senón  coñecer como viviron os feitos os protagonistas, o que nos achega son experiencias, emocións, sentimentos; en suma, a dimensión máis humana da historia, sen a que non se entendería a complexa realidade da represión e do terror. Nesta temática, a memoria oral é imprescindible porque houbo actuacións represoras que apenas deixaron rastro documental: que documentos acreditan as violacións e os abusos ás mulleres? Onde constan os nomes das mulleres rapadas ou gravadas co UHP na fronte? Onde están as actas das reunións nas que se decidía o paseo de moitas persoas?...
A memoria que Bará recupera neste libro é a memoria pouco publicada, a que se transmitiu caladamente; dá a coñecer o pasado de sectores da poboación que, case sempre, están ausentes das fontes escritas.
O autor adopta un enfoque subxectivo no relato, pero esa subxectividade non lle resta valor histórico ao libro, pois un historiador sempre é subxectivo,  o que debe ser é rigoroso e veraz, sen ocultar nin manipular as fontes; e detrás deste libro  hai un inxente labor de documentación, contraste de datos, de consulta bibliográfica, de hemerotecas, de arquivos de todo tipo.   
E dentro das vítimas silenciadas destacan e están omnipresentes no libro as mulleres, o compromiso con elas xa aparece de xeito explícito na súa definición biográfica: “son o neto de Pepa das Laceiras, muller de coraxe e de labor. Todo comezou con ela.” En multitude de relatos translócese a empatía do autor coas perseguidas, coas vítimas, pero tamén coas mulleres resistentes que teceron redes de solidariedade e axuda (s. Simón, Figueirido); o autor ponse no lugar das vítimas que viron as súas expectativa vitais rotas para sempre, porque o franquismo, aparte do terror e a violencia, o seu maior efecto foi arruinar brutalmente o futuro, as expectativas vitais, de varias xeracións.
Destacan tamén as imaxes, a fonda tristura da mirada de Mercedes Magdalena e as súas fillas, o terror nos rostros dos vellos presos en san Simón, a resistencia e a dor de Cinta Rey na Caeira; como ben di o autor: “Hai imaxes que contan historias. Imaxes que falan, que berran, que claman, que proclaman” En suma, imaxes que nos chegan ao corazón, que nos conmoven e que nos transportan emocionalmente á época dos feitos.
Para rematar, libros como este non tratan, como algúns din, de reabrir feridas, porque as feridas nunca estiveron cerradas nin o estarán ata que coñezamos e comprendamos o que realmente aconteceu, e se faga xustiza, co recoñecemento social das vítimas, da superioridade moral dos valores democráticos sobre o fascismo e coa anulación dos xuízos sumarísimos. Cando así suceda, este pasado converterase definitivamente no que debe ser, historia.