jueves, 23 de marzo de 2017

Certificados de solvencia relixioso-moral.


Un dos grupos máis perseguidos polas autoridades do novo réxime franquista foi o das mestras e mestres; sobre o proceso depurador exercido contra eles xa escribimos unha entrada fai tempo. Hoxe trataremos sobre algunhas das condicións que debían reunir os informes que todo mestre ou mestra debía presentar para poder ser admitido na docencia ou para superar os trámites da depuración.

En novembro de 1937, o xefe accidental da sección administrativa de primeiro ensino de Pontevedra lembra o feito de que moitos dos solicitantes para figurar nas listas de interinos non presentaran “documentos justificativos de su solvencia religioso-moral, patriótica y política”, polo que non podían ser admitidos. Tampouco eran aceptados aqueles documentos estendidos coas fórmulas “informo” ou “digo yo”, xa que se requiría que a persoa que os expedía afirmase terminantemente “certifico”.

Algúns mestres recorrían a presentar certificados limitados a algún período de tempo ou referidos á estancia en determinadas localidades nas que as circunstancias eran máis propicias a obter informes favorables; esta escapatoria non se zafaba das disposicións controladoras, que establecían que tales certificacións debían abranguer toda a vida pública do informado. Tampouco servían se só contemplaban algún aspecto da súa actuación, pois debían referirse a “la conducta religioso-moral, a los sentimientos patrióticos y sobre todo a su adhesión al Movimiento Salvador de España que ha de expresarse clara y concretamente y no en términos ambiguos inaceptables.”

En canto aos informantes, tamén debían reunir estritas condicións: desempeñar cargos políticos ou sociais dos “Poderes constituídos”, con solvencia ou que “por lo menos sean conocidos de los señores de la Comisión, que no pueden aceptarlos de personas que no les ofrezcan completa garantía.”

As tácticas seguidas polos mestres para sortear as posibles notas desfavorables do seu pasado estaban bastante estendidas, pois as instrucións citadas acompañaban unha relación de sesenta mestres pontevedreses que incumprían algunha das condicións e que, polo tanto, debían presentar máis certificados. Non era momento de actitudes tépedas sobre o réxime, mestres como J. Bautista M. Lemiña, a quen facía un mes o gobernador militar dera orde de levantarlle a suspensión, facía méritos e escribía na portada de El Noticiero Gallego, dentro dunha serie dirixida aos nenos das escolas, cousas como estas:

España dió hombres de todos los matices: Mártires, héroes, santos, cristianos, judíos y perversos; pero procuró producir en incalculable cantidad superiormente proporcional, más mártires, héroes, santos y cristianos, que judíos y perversos.

Na nómina dos mártires apuntaba a Calvo Sotelo, Goded, Moscardó (fillo), José Antonio, Sanjurjo..., entre os heroes a Franco, Queipo de Llano, Mola e como santos a Sant-Yago [español de adopción, suponse] e san Ignacio de Loyola.

Pero también dió, aunque en nimia cantidad, judíos como un Osorio Gallardo, un Asúa, un Negrín, un Prieto, etc; y perversos o asesinos, como un Casares Quiroga, un Largo Caballero, un González Peña y un Azaña ( este, además mónstruo).

Os informes dos curas, preceptivos no expediente depurador, tomábanse moi en conta. Hóuboos que emitiron informes favorables sobre os seus parroquianos, obviando a súa militancia esquerdista ou a inobservancia relixiosa; noutros casos desculpan a súa actitude ou silencian os aspectos máis comprometedores. Non faltaron tampouco os que emitiron informes durísimos esaxerando os aspectos máis negativos.

Proba de que a emisión de informes favorables era significativa é o feito de que o arcebispo de Compostela, entusiasta do novo réxime, prohibía ao clero informar avalando a relixiosidade dos afiliados a sociedades marxistas e mandaba que os informes debían certificar en conciencia “sin miramiento alguno, sin atender a consideraciones humanas de ninguna clase.” Aínda así, parte do clero seguiu avalando os seus veciños pois, no mes de novembro, insiste en que os curas non recomenden ou emitan informes que non lles pediran as autoridades ou dándoos con parcialidade.

Tomás Muniz de Pablos, que aparece en numerosas ocasións saudando ao estilo fascista, adiantouse na cualificación do golpe militar como cruzada:

la Cruzada que se ha levantado contra ellos es, patriótica si, muy patriótica, pero fundamentalmente una Cruzada religiosa, del mismo tipo que las Cruzadas de la Edad Media, pues ahora como entonces se lucha por la fe de Cristo y por la libertad de los pueblos. ¡Dios lo quiere! ¡Santiago y cierra España!

O 30 de agosto de 1936 sacou en procesión a urna coas cinzas do apóstolo para acadar do ceo
 por intercesión de Santiago, el triunfo de los ejércitos nacionales que acometieron la empresa de reconquistar la Patria, esclavizada y envuelta en arroyos de sangre de hermanos por las maquinaciones de la masonería, del marxismo y del judaísmo.
A Junta de Defensa Nacional accedeu á petición da Archicofradía del Glorioso Apóstol Santiago de conceder honores militares ás cinzas do patrón de España; a urna procesionou envolta na bandeira e adornada cos atributos de capitán xeral: faixa, sable e bastón de mando. Acompañaban ao arcebispo os bispos de Lugo e Mondoñedo.
Foto: Muniz de Pablos e outros prelados diante da catedral e saudando ao estilo fascista.

domingo, 5 de marzo de 2017

Consellos de guerra a moañeses.


A maioría dos historiadores coinciden na consideración dos consellos de guerra celebrados tras o golpe militar como un xeito de darlle unha aparencia de legalidade á represión; en realidade tiñan moito de farsa xudicial na que se incumprían as máis elementais normas de seguridade xurídica: irretroactividade das leis, imparcialidade dos xuíces (eran militares golpistas), existía presunción de culpabilidade en lugar de inocencia,etc. Os defensores eran militares e, polo tanto, afectos (por convicción ou obediencia) ao golpe, ademais actuaban diante dun tribunal integrado por superiores xerárquicos. Moitos poñían interese na defensa e tentaban rebaixar as penas argumentando a curta idade, falta de cultura, malas influencias... dos procesados pero, obviamente, sen poñer nunca en cuestión a radical nulidade dos xuízos.
Hai que facer notar que os golpistas seguían a utilizar a lexislación militar republicana, non fan unha lexislación ex-novo, o que fan é darlle a volta no senso de que se inverten os papeis, aplican a chamada xustiza ao revés da que falaba Serrano Suñer: os rebeldes xulgan por rebelión os defensores da legalidade.
Os informes ( da policía, Guardia Civil, Falange, curas...) eran moi importantes pero non acostumaban destacar pola súa obxectividade. A participación nos sucesos de outubro do 34 (xa castigados no seu momento), nas requisas de armas (efectuadas coas garantías legais e acompañados de axentes da orde), eran agravantes moi cualificadas nos encausamentos. Papel decisivo era o dos auditores xurídicos militares pois valoraban se un procedemento se elevaba a causa, o posible delito e pena que correspondía, a adecuación da sentencia, se procedía pedir o indulto, etc; o habitual era que as sentencias se correspondesen co apuntado polo auditor.
As condenas eran dunha gravidade desproporcionada aos feitos pero a salvación era non ser condenado a morte, pois as penas de cárcere foron moi rebaixadas cos indultos posteriores.
Foron seis os nativos de Moaña executados por sentenza de consello de guerra pois, aparte os tres dos que falaremos máis adiante, debemos citar a Juan Milleiro Sampedro, fusilado en Pontevedra o 12-7-37, Antonio Fernández Martínez, da CNT, que vivía en Xixón e alí o executan o 30-3-38 e Celso Pérez Carballo, membro da CNT, xulgado no Ferrol, combatera no bando leal á República, prisioneiro de guerra e executado o 21 de decembro de 1940.
Falaremos de dúas causas contra veciños de Moaña. A 959/37, contra Eugenio Otero Acuña e Manuel Veiga Ríos, os dous de Domaio. Foran detidos en decembro do 36 tras estar fuxidos. Eugenio era dirixente da Sociedad de Oficios Varios de Domaio e acúsano de ser iniciador da folga xeral e da recollida de armas na que participa armado e, xunto con outros, preséntanse en domicilios de persoas de dereitas e, de forma violenta e con ameazas, apodéranse das armas. Veiga era un afiliado do sindicato e foi o que se encargou de avisar os socios para que asistiran á reunión na que se preparou a resistencia ao golpe; tamén o viran cunha bomba que, parece ser, lle entregara outra persoa e que, pasados uns días, entregou a afiliados a Falange. Noutra causa (948/37), o médico Julio Rodríguez, xefe da Guardia Cívica de Domaio, consideraba a Otero como “vago de profesión” e da FAI, e a Veiga como suxeito abúlico e carente de vontade. O xuízo celebrouse en Pontevedra o 22 de xullo de 1937. Eugenio Otero foi condenado a cadea perpetua e inhabilitación absoluta perpetua e Manuel Veiga, a quen consideran falto de perigosidade social, a 12 anos e un día e o tribunal considera que debe ser indultado.
A causa máis destacada contra veciños de Moaña (1212/36) celebrouse en Vigo o 17 de decembro de 1936. Os atestados consideran os encausados como elementos dirixentes que se reuniron o 20 de xullo no sindicato e acordaron “armarse y oponerse abiertamente en actitud de violencia y de resistencia a la acción de la Guardia Civil y aquellos elementos del Ejército que acudiesen a Moaña.” Atribúenlles a citada condición a Eugenio Cancelas, Jesús Vilariño, José Paz, Cándido Giráldez, Francisco Jalda, Manuel Cancelas, José Barreiro e os irmáns Fervenza, a Manuel Catrofes engádeno ao grupo por ser “anarquista de acción”. Varios dos sinalados xa foran "paseados" polas xentes de Bruno Schweiger e falanxistas de Cangas e Moaña.
 Destacan a José Fervenza por estar “señalado en la villa de Moaña con el siniestro carácter de verdugo y que el no niega de haber triunfado el bárbaro movimiento”. Como participantes nas requisas de Moaña e Meira sinalan a José San Luis “Chaplin”, Luis Pérez Álvarez, Eugenio Gayo Santomé, Manuel Vilariño, Arturo Piñeiro e Manuel Catrofes. Varios armadores como Enrique Pérez e Eduardo Vieira testemuñan a favor dalgúns encausados; o secretario do concello defende a actuación do alcalde Fandiño e fai notar a presencia da Guardia Civil nos rexistros domiciliarios por el ordenados.
O fiscal pon de manifesto “el fuerte arraigo, aunque solo aparente, que el FP había alcanzado en los pequeños pueblos de lo cual eran principales instrumentos sus alcaldes”; as acusacións son por requisa de armas, incendio da igrexa e envío de coche a Pontevedra para enlazar co goberno civil; desculpa por actuar obrigados aos irmáns Costas. Afirma que o alcalde pertence á masonería. Pide varias penas de morte. O defensor do alcalde Fandiño, capitán Segundo Cobas, nega que fose masón e, no caso de que o fose, como emigrante en América, puidera non ter outro recurso que afiliarse por necesidade para os negocios; mantén que nos rexistros interveu a G. Civil polo que non eran ilegais e que o alcalde acatou o bando de guerra. O feito de continuar no cargo de alcalde varios días despois do golpe demostraba que inspiraba confianza ás autoridades militares de Pontevedra. Di que pertencía ao partido Radical e non á Fronte Popular. No referido ao alcalde José Fandiño, o instrutor manifesta que “de una manera clara no consta su participación, sin embargo su actitud pasiva influye en el desarrollo de los acontecimientos” e recoñece que no sumario só se atopa un cargo contra el: o da orde para que un coche fose a Pontevedra a buscar armas “sin que dicho extremo se haya podido confirmar de una manera clara y rotunda”
 A defensa dos outros implicados consiste en afirmar que actuaran coaccionados por elementos que xa faleceran e que, cando se decataran da proclamación do bando de guerra, acatárano e devolveran as armas; estaban afiliados á CNT porque era imprescindible para traballar.
A sentencia condena a morte a José Fervenza Pena, Jesús Vilariño Santomé, e José Fandiño Pidre, a reclusión perpetua a Eugenio Gayo Santomé, Manuel Catrofes Rodríguez, Manuel Fervenza Pena e Manuel Vilariño Santomé e a 15 anos de prisión a Arturo Piñeiro Iglesias “Chaplin” e Luis Pérez Álvarez. Os tres condenados a pena de morte son executados no monte do Castro o 31 de decembro de 1936 ás once da mañá e levados ao cemiterio de Pereiró “encerrados en sencillos féretros negros”.
Todos os condenados foron sancionados coa cantidade dun millón de pesetas a ingresar no Tesoro Nacional.

Nota: A imaxe corresponde ao mercado de peixe ó redor de 1929. Vida Gallega.
As citas textuais aparecen nas causa militares. AIMN.

sábado, 18 de febrero de 2017

O ministro milagreiro.



Adicado a Manolo Ayán.
No xornal Mundo Obrero, editado polo Comité de Galicia do Partido Comunista de España, sempre lle prestaron moita atención aos temas relacionados coa situación do campo galego e ás actividades de organismos como as Hermandades Sindicales de Labradores y Ganaderos, fiscalía de taxas, e a todo o entramado de control franquista neste eido. Había unha sección, escrita en galego cunha ortografía peculiar, titulada “Pote Gallego” da que transcribimos un artigo, publicado no 1948, cheo de ironía sobre os problemas da agricultura galega e as corruptas Hermandades e que titulaba “O ministro milagreiro”:
Com’a tripa valdeira é mala conselleira, a xente cárgalle o san Benito de todal-as calamidades o Goberno de Franco.
Se os precios ruben, com’os foguetes; se as contribuciós medran com’a herva mala; se non hai sementes, nin abonos, nin lus, nin gasolina; se hastra pol-os cans hai que afloxar imposto, a xente marmulla... “a culpa ten-a o goberno”. S’un coitado que lampaba c’oa fame, dempois d’un ano mangoneando a Hermandade, fai unha casa de catro pisos, os chismós axiña lle votan as contas: tanto que raspillou d’os cupos, tanto d’as sementes, tanto d’o nitrato...
Moita xente inora que o Fuero falanxista, garantiza a libertade de roubar...pro roubar en grande. Marmurar d’o Caudillo, e d’os qu’o redor dil, esmiólanse por faguer unha España con mais cárceres qu’escolas; sospeitar d’os que se fan ricos d’a noite pra mañan, e mala fe. Se os gobernadores, alcaldes e xerarcas, quédanse c’unha miaxa entr-as uñas, fan-no sin malicia. Como diria Curros:
Sonche os que gustan d’as troitas
E como lle gustan, tentan
Pescar c’oas bragas enxoitas.
Pro o qu’hai que ver non son os defuntos, senon as virtudes, os milagres, que fai o goberno. Ollai unha mostra. Os nosos labregos andaban enrabiados pol-os cupos y-as tasas; queixabanse de qu’a terra non daba nin pra broa de medio ano.
Estaban murchos, com-a si os vira o meigallo; mais o Ministro d’Agricultura de Franco (de quen as malas lenguas din que ten cara d’esguello e mañas de raposa) acaba de alcontral-o remedio: ¡ vai poñer aparatos de Radio en todal-as Hirmandades! Así, cando o labrego non teña os satenta pesos pra contribución; nin abono pras terras, ou o forero amenace c’o embargo, dáse unha voltiña pol-a Hirmandade, e dempois d’ouvir un bolero de Machín, acabanselle as preocupacións. ¿Non é isto maior milagre qu’o d’o Cristo de Limpias? Abofellas qu’o que se queixa, e de bulra. Como dixo Franco, outros están pior qu’a nos. Por exemplo, os negros d’o Congo africano que non disfrutan d’unha feiticeira Xunta d’Abastos que lles racione a fame...¡nin teñen chirimbolo de Radio! Moito pior viviase c’oa República, pois aquelas potas de bacallau, y-as talladas de touciño, estragaban os estómagos.
Os que se queixan, dóulles un consello: con chorar non matadel-a fame. Eu, como bon gallego, calo...e fago. Teño dous fillos n’o monte y-outro que rabia por liscarse pra-lo. Eu, y-outros dous veciños, un d’estes días, cavilamos dar unha voltiña pol-a Hermandade. ¿A vos gustavos a Radio?...Pois a min tamén. So que esa noite temos un traballiño que faguer: vámoslle prender lume a esa cova de vermes que se chama “Hirmandade...de ladrós e lampantís”.

miércoles, 1 de febrero de 2017

Malleiras na illa de Arousa.

As actuacións da Guardia Cívica da Illa de Arousa non se limitaron ao asasinatos de Santiago Otero “Pajares” ou de Esteban Picón; hai documentada toda unha serie de actuacións represoras, que van dende as apropiacións irregulares de bens incautados ata malleiras que acaban, meses despois, en morte.
Algunhas das malleiras están relacionadas co que parecía ser unha obsesión do xefe “cívico” Benito Figueiras: a obrigatoriedade de asistencia á misa. O cura recoñece o trato afectuoso e correcto que tiña con el e o ofrecemento que lle fixera para  darlle escolta ao Viático, porén afirma “Que según rumores aconseja y hasta coacciona al vecindario para que concurra al santo Sacrificio de la misa.” Algunhas veces obrigaba aos mariñeiros a ir á misa sen deixarlles sequera cambiar a roupa de augas. O día da festividade da Ascensión, estaban uns mariñeiros xogando ao dominó na taberna, Benito entrou preguntando se aquelo era a misa e engadiu: “agora vai saír o Cristo” e comezou a darlle labazadas aos presentes botándoos fóra do establecemento. Non abondou co anterior e visitou a casa do portugués Domingo Barbosa e indicoulle á muller que tiñan que ir á misa de doce; como ela lle respondera que xa foran pola mañá cedo, tampouco se librou dos golpes de Figueiras. Pola tarde volveu para golpear ao home pero impediullo un garda civil que o acompañaba.
Maior gravidade revestiron outras malleiras realizadas polos “cívicos” no seu cuartel; na fatídica noite do 20 de setembro de 1936 levaron ao cuartel a Francisco Diz, Juan Chaves e Enrique Rial; o primeiro tivo que gardar cama e estivo incapacitado para o traballo máis de dous meses, Juan Chaves recibiu vergalladas, puntapés e golpes coa culata dos fusís durante dúas horas.
Quen levou a peor parte foi o mariñeiro de 29 anos Enrique Rial; os golpes deron lugar a varias hemoptises e as molestias foron aumentando co tempo e obrigárono a gardar cama pois afectáranlle gravemente os pulmóns “siendo su estado de tuberculosis aguda gravísima; estado que tiene relación íntima con los traumatismos” segundo fan constar os médicos Martínez e Legerén que o recoñecen meses máis tarde, médicos  nada sospeitosos de desafectos.  Morre á seis da tarde do 3 de xullo de 1937 e, segundo a autopsia, a causa inmediata da morte foi tuberculose pulmonar pero a causa fundamental foran os traumatismos.

lunes, 9 de enero de 2017

Santiago Otero Pouso, "Pajares"


Santiago Otero Pouso “Pajares” emigrou a Arxentina no ano 1921, alí traballou nos xacementos petrolíferos de Comodoro Rivadavia ata 1923; en 1931 adquire a nacionalidade arxentina e chega a ser axudante segundo da aduana de Río Gallegos. En 1932, aducindo enfermidade da súa dona, pide licencia e trasládase a España. No país suramericano naceran as súas fillas Juana e Dora.
Na Illa de Arousa participa na intensa actividade política do momento e, en outubro de 1934, foi detido e procesado co resultado de sobresemento. O motivo foi o sucedido na illa naquelas datas: estoupido de bombas e proclamación da república independente; en animada reunión celebrada nunha taberna e seguindo o exemplo da Cataluña nomearon o goberno da república isleña e a Santiago Otero adxudicáronlle o posto de presidente, o dono da taberna, Juan Otero Maestú, correspondente do semanario socialista pontevedrés La Hora, aparecería como ministro de Propaganda. Aquela lista de cargos, plasmada nun papel de estraza, foi intervida polas forzas policiais e traería tristes consecuencias no futuro.
Santiago Otero, na defensa dos seus dereitos laborais, tivo un enfrontamento cos armadores con quen traballaba, chegou a denuncialos e foron condenados a pagarlle 450 pesetas de indemnización; os armadores déronlle largas ao pago.
Tras o golpe do 20 de xullo comezou a represión na Illa da man de falanxistas e, principalmente, da Guardia Cívica na que tomaran acomodo algúns antigos militantes da esquerda. Santiago foi chamado ao cuartel dos “cívicos” e alí foi ameazado de morte e obrigado a entregarlle aos armadores o oficio coa sentencia do preito.
Na madrugada do 20 ao 21 de setembro, contra as once e media da noite, soaron uns golpes violentos na porta e ventás da casa de “Pajares”, a pregunta sobre quen chamaba foi contestada coa palabra “España” e a ameaza de derrubar a porta se non lle abrían. A dona de Santiago, Josefa Arís, medio espida, abriulles e entraron dous “cívicos” aparentemente borrachos. Sen facer caso das súplicas da muller arrebátanlle dos brazos unha filla de dous meses e tíranlla de mal xeito sobre unha cama. Sacaron a Santiago sen darlle tempo a vestirse totalmente e pecharon a porta por fóra. A familia escoita os berros de despedida do preso e un disparo. Diversas testemuñas contan que o levaran ao cuartel onde o interrogaran para que dixera quen fora con el a colocar unhas bombas na casa de Emilio Nieto, “Pajares” negouse a responder; ao mesmo tempo estabann detidos no cuartel Juan Chaves e Francisco Diz que sofren unha fortísima malleira. De madrugada sácano do cuartel, mátano e fondéano. Un mariñeiro que volvía á casa e lle prohiben o paso pola zona e agóchase nun canaval, así como outro veciño que contempla o paso da comitiva axexando pola ventá, puideron contemplar o sucedido.
Ao día seguinte, a sogra de Santiago tenta coñecer o paradeiro do xenro e a resposta que recibe é a de que o levaran a Pontevedra pero non aparece por ningunha parte.
O 11 de outubro (outras fontes apuntan que foi o 6) aparece un cadáver flotando na praia dos Testos e vai xente a velo, incluso os nenos da escola; o pequeno tamaño da pedra atada ao pescozo non impedira que flotase; avisado o xefe da Guardia Cívica Benito Figueiras, afasta a xente do lugar e, acompañado de dous “cívicos”, collen a barca dun pescador, átanlle á cintura do cadáver un poste de pedra máis grande ( outra versión, pouco crible, conta que lle abriran o ventre e enchérano con pedras) e fondean de novo o cadáver mar adentro.
Os feitos quedarían como un “paseo” máis dos moitos sucedidos naqueles días de non ser por dúas circunstancias: o encarceramento e inicio de actuacións contra membros da Guardia Cívica polos seus abusos e a condición de cidadán arxentino de “Pajares”.
Case un ano despois dos feitos, Josefa Arís, superado en parte o medo, presenta un escrito no consulado de Arxentina en Vilagarcía denunciando o “asesinato cruel y completamente injustificado” do seu home; este escrito vai avalado tamén coa sinatura de dúas testemuñas: Francisco Vázquez e Juan Santiago. Josefa evita mencionar nada relativo a motivacións políticas e apunta a unha vinganza polo preito cos armadores, remata o escrito sinalando que coa morte do seu home 
 he quedado abandonada a la caridad pública, con cinco hijos todos menores, el menor de 1 y el mayor de 15 años de edad, y es por esto y por la convicción que abrigo del espíritu justiciero que anima todos los actos de la España Nacionalista, que solicito su patrocinio para pedir se haga justicia a fin de que mis hijos sepan que su padre fué una víctima de las pasiones humanas y no de la justicia. [ escrito presentado no consulado de Arxentina, 30-6-37. AIMN]
Ábrense dilixencias informativas das que se encarga o alférez da Guardia Civil Mariano Crego que, aducindo causas variadas, deixa sen interrogar aos presuntos culpables e a diversas testemuñas, pero non se esquece de consignar que Santiago Otero adicábase á propaganda “en sentido marxista” e que nos sucesos de outubro figuraba nun goberno da Illa como ministro de Gobernación [sic] dando con isto proba “de sus ideales extremistas”. Tampouco deixa de manifestar a condición de antigos socialistas e militantes de esquerdas, antes do golpe militar, dos “cívicos” presuntamente implicados nos feitos. Conclúe que a morte de “Pajares” “se presume que sea un acto puramente por venganzas personales.”
Como xa relatamos no referido a Esteban Picón, os acusados foron absoltos.

lunes, 26 de diciembre de 2016

Perfecto Allo Sabor.


Adicado a Xosé Luiz Oubiña.
Eran as dez da mañá do 13 de abril de 1938 cando o xuíz de Vilagarcía recibe a nova de que, nas inmediacións do monte Lobeira, aparecera o cadáver dun home descoñecido; acompañado do secretario xudicial e unha parella de “cívicos” diríxese ao lugar para proceder ao levantamento do cadáver e trasladalo ao cemiterio de Cornazo para proceder á autopsia. O cadáver corresponde a un home de aproximadamente trinta anos, está descalzo pero as zapatillas están ao seu lado e viste un traxe de cor castaña a raias e camiseta branca, o cinto abróchase cunha fibela metálica; entre as súas roupas atopan a cantidade de tres pesetas. Os médicos Fernando Virgós e José Viqueira efectúan a autopsia na tardiña do mesmo día, certifican que morrera a consecuencia da fractura da bóveda do cranio e a perda de masa encefálica producida por unha bala con orificio de entrada no lado dereito da rexión temporal.
O 12 de abril, Salomón Pérez Cienfuegos, sarxento da Guardia Civil, recibe orde verbal dos seus superiores e, de madrugada, xunto cun cabo e catorce gardas, diríxese cara O Grove para practicar rexistros domiciliarios; teñen confidencias de que varios fuxidos baixan ás casas dos seus familiares para pasar a noite. Contra as nove da mañá, nunha destas casas, en Meloxo, atopan agochado a Perfecto Allo Sabor, mariñeiro, de 31 anos, afiliado a “La Fraternidad”, sindicato asociado á CNT. Non era descoñecido para a Guardia Civil que o consideraba un dos xefes das patrullas armadas que percorreran a vila en xullo do 36, organizador de folgas, dinamiteiro e, polo tanto, un elemento perigosísimo.
Na familia Allo xa tiñan a outro irmán, Juan, preso na forte de San Cristóbal e que sería fusilado tras a fuga de maio de 1938.
Levan preso a Perfecto e, coa intención de que lles sinalase os lugares nos que se escondían outros fuxidos, diríxense cara os montes Lobeira e Cabalo en Vilagarcía. As fontes oficiais din que sería a unha do mediodía cando aproveitou que se pasaba por unha zona de piñeirais e botou a correr tratando de fuxir; danlle as voces de alto e disparan sobre el co resultado de morte; é a repetida versión do “paseo” encuberto pola aplicación da lei de fugas. Pasarían moitas horas ata que, sobre as once da noite, un coche con persoas vestidas de paisano se acercaran a unha casa próxima e ordenaran que deran aviso ao pedáneo e coidaran o cadáver toda a noite ata que chegara o xuíz na mañá seguinte. Antes de marchar, os homes do coche ameázanos dicíndolles que se desaparecía o cadáver eles serían os responsables. O cadáver foi velado por Mauro Caíño e un fillo ata que, de madrugada, foron relevados polo pedáneo de Cornazo Agustín Fernández.
Montse Fajardo, no seu magnífico libro “Un cesto de mazás” (Dist. Consorcio Editorial. Vilagarcía, 2015) achéganos á vida e morte de Perfecto e a súa familia a través das testemuñas orais; aparecen no relato todas as circunstancias que os papeis non recollen: as torturas, as penalidades familiares... pero, no substancial, o relato coincide.
As autoridades militares fanse cargo do caso e abren dilixencias que teñen o previsible e consabido resultado: non existían responsabilidades “ya que la Fuerza Pública obró en el cumplimiento de su deber” polo que se considera procedente a terminación e arquivo de dilixencias.
Sobre a represión efectuada contra as xentes do mar en Galicia, é imprescindible a obra de Dionisio Pereira “ Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939)” (Ed. Xerais, Vigo, 2010).
Fotografía: Proxecto Nomes e Voces.

sábado, 3 de diciembre de 2016

Pasión e morte de Esteban Picón "O Chosco"


Esteban Picón Conde era zapateiro e tiña o alcume de “O Chosco”, natural de Santiago, vivía na Illa de Arousa. Persoa significada da esquerda, tras o golpe militar fuxiu a Coruña, pois as actuacións da Guardia Cívica naquela localidade non facían presaxiar nada bo. Entre os “cívicos” destacaban antigos militantes socialistas que buscaban tapar o seu pasado e ao seu xefe un numeroso grupo de máis de cincuenta veciños, entre eles significados dereitistas e fabricantes de conservas, considérano un perturbado e denuncian que “innumerables son los desmanes y atropellos que este grotesco dictador comete en personas y haciendas”.
Os “cívicos” deteñen a Encarnación, moza de Esteban, para premela e obrigala a dicir o seu paradeiro, pois decatáranse de que fora visitalo a Coruña aínda que ela mantiña que non chegara a velo. Unha noite leváronlle unha gabardina do mozo dicíndolle que xa o detiveran e, na planta baixa do cuartel, comezaron a dar golpes e gritos semellando que estaban a mallar nel. Ao día seguinte, o xefe “cívico” deixouna marchar ordenándolle que primeiro fose á misa; o de obrigar a ir á misa era unha das manías que tiña dito xefe.
Un grupo de seis “cívicos” e falanxistas contrataron un coche en Vilagarcía e dirixíronse a Coruña, no cuartel da Guardia Civil recolleron a Esteban e emprenderon o regreso; como choraba e queixábase de que as esposas lle apertaban, dicíanlle que perderan as chaves e cantábanlle o enterro obrigando ao detido a participar nos cánticos. Pararon en Santiago e, a petición do chofer, déronlle un bocadillo e unha gaseosa. Á unha da madrugada chegaron a Vilanova e embarcaron cara a Illa. Xa na Illa, levan a Esteban atado e ensanguentado polas casas de dúas persoas das que fora mozo; unha delas, Encarnación, conta que o 23 de setembro entraron no seu domicilio levando a Esteban coa roupa esnaquizada e a cara ensanguentada, algúns “cívicos” cantaban e o xefe preguntoulle á moza que quería que fixeran con el. Ela abrazouno e dixo que non lle fixeran nada. Picón, chorando, pediulles que non o maltrataran máis e que o puxeran en prisión toda a vida; o xefe contestoulle que o porían nunha prisión pero baixo terra. Paseárono esposado polo pobo nunha macabra procesión na que o obrigaban a cantar as coplas que, segundo parece, cantara Esteban nun dos carnavais e que aludían ao xefe dos “cívicos”; os gritos foron escoitados en toda a illa. Diante dun cruceiro mandárono rezar e atravesárono cunha baioneta, levárono á praia do Aguiúncho e, contra as catro da mañá, rematárono a tiros; a continuación afondárono no mar, a tres quilómetros da costa, atado a un poste de pedra.
Por estes feitos e outros de semellante gravidade foron procesados o xefe e varios compoñentes da Guardia Cívica; este procesamento tivo lugar o 28 de xuño de 1937, tras unha serie de denuncias feitas á autoridade militar.
O fiscal militar resume o sucedido nestes “escandalosos hechos”
después de llevarle esposado, hambriento y haciéndole objeto de malos tratos por el camino hasta el extremo de obligarle a cantar su propio entierro, lo condujeron con el rostro ensangrentado, exhibiéndolo así en la casa de dos muchachas que habían sido sus novias, mofándose de él y respondiendo a sus súplicas de piedad, obligándole de nuevo a cantar coplas alusivas a él, conduciéndolo por último a la playa llamada del Aguiuncho, en donde BENITO FIGUEIRAS [en maiúsculas no orixinal]le dió muerte, y entre todos, después de atarle una piedra al cuello, arrojaron su cadáver al mar.
No consello de guerra os acusados non negan o asasinato de Picón e o defensor xustifica o sucedido aducindo que, nos primeiros momentos tras o “Glorioso Alzamento” todas as enerxías estaban adicadas ao mantemento da orde, o que non permitía fixarse en formalismos legalistas que conduciran a unha perda de tempo e ao favorecemento dos intereses inimigos: “había que cortar el mal en donde se hallaba, sin contemplaciones, sin formalidades.”
A pesar de que recoñecen o asasinato de Esteban Picón, o tribunal que xulgou as actividades deste grupo, na súa sentencia estima “ocioso e innecesario” facer relación detallada dos feitos e considera que foron medidas tomadas ante a ameaza da “destrucción y barbarie de los defensores de la antipatria” aínda que non foron utilizadas con ponderación pero
hubieron de producirse necesariamente acciones reprochables desprovistas no obstante, en un sereno análisis, de indiscutible peligrosidad criminal y esencia antijurídica.
 polo que foron absoltos.
Nota: As citas textuais aparecen en documentación do proceso. AIMN.